Historie

Naam

De naam 'Dongen' is ontstaan uit 'Donk-Aa'. Een donk is een zandige ophoping in een moerassig gebied. Met Aa wordt het riviertje bedoeld dat langs zo’n donk stroomde.

Ligging

De ligging van Dongen en ’s Gravenmoer is van grote invloed geweest op hun geschiedenis. De dorpen ondervonden voortdurend ernstige overlast van de langs trekkende legers. In juni 1672 werden Dongen en ’s Gravenmoer gedeeltelijk platgebrand door een Franse legerbende.

Verschillende dorpen

Dongen en ’s Gravenmoer zijn zeer verschillende dorpen. 's Gravenmoer is een typisch landelijke gemeente, terwijl Dongen is geïndustrialiseerd en grotendeels bebouwd. Ook is 's Gravenmoer meer op het noorden georiënteerd en voornamelijk protestant. Dongen daarentegen is meer Brabants en overwegend katholiek. De grens tussen de dorpen
vormde lange tijd de grens tussen Holland en Brabant. Op 1 januari 1997 werden Dongen en ’s Gravenmoer samengevoegd tot één gemeente. De demarcatielijn, die al sinds 1287 bestond, verdween. Een demarcatielijn werd vastgesteld bij een wapenstilstand en geen der partijen mocht deze lijn overschrijden.

Kernen

Er was al vroeg bebouwing in de kernen rond de Heuvel en de huidige Kerkstraat. De huizen werden gebouwd op een smalle zandrug, een uitloper van de Drunense Duinen. De huizen stonden er hoog en droog, er was voldoende drinkwater en er waren vruchtbare akkergronden en uitgestrekte weiden. Bovendien lagen er veengronden om turf te steken. Dit werd gebruikt als brandstof. Een eigen gebedshuis had een groot aandeel bij het ontstaan van de dorpskom. De eerste kapel werd in, of misschien al vóór de twaalfde eeuw gebouwd. Op deze plek staat nu de Protestantse kerk. Binnen het schip van de huidige kerk liggen de funderingen van die eerste kapel. De kerk werd rond 1450 over de kapel heen gebouwd. Toen deze klaar was, is de kapel afgebroken.

Nijverheid

In de 17e eeuw was landbouw de belangrijkste bron van inkomsten voor de bevolking van Dongen. Later vond in het dorp de fabricage van waterlaarzen en pantoffels plaats. In deze nijverheid lag de grondslag van de lederindustrie die vooral in de 19e eeuw enorm toenam. Het merendeel van de beroepsbevolking verdiende met deze nijverheid de kost. Na de Tweede wereldoorlog nam dat af, maar nog steeds zijn er veel looierijcomplexen in Dongen. De in Dongen gevestigde congregaties van de zusters Franciscanessen van Dongen en de Broeders van Onze Lieve Vrouw van Lourdes gaven les aan de kweekschool. Leden van de congregaties, maar ook talloze leken haalden hier hun onderwijsbekwaamheid.

Turfhandel

In ’s Gravenmoer was de turfhandel lange tijd het belangrijkste middel van bestaan. De moeren werden uitgegraven om er met schepen bij te komen. Zo konden de gedolven turven worden ingeladen om ze naar Holland en Zeeland te vervoeren. In de loop van de 17e eeuw raakten de turfgronden echter uitgeput en de inwoners begonnen met hooihandel. Hoewel het hooi uit ’s Gravenmoer zeer bekend en zeer gevraagd was, had het dorp weinig welvaart. De opbrengst van de landerijen dekte nauwelijks de lasten. Een andere bestaansbron was de scheepsvaart. Er woonden dan ook veel schippers. De werf heette Geubels naar de kleine platbodemschepen die turf en hooi vervoerden.

Heerlijckheid Dongen

De oudste vermelding van Dongen is gevonden in een akte uit 1281. In dat jaar leende Willem van Hoorne en Altena, heer van Loon op Zand, een deel van het huidige grondgebied van Dongen aan Wouter Volckaert. Ten oosten van rivier de Donge richtte in 1287 dezelfde Willem de afzonderlijke heerlijkheid Dongen op. Beide delen van Dongen kwamen in de daaropvolgende eeuw in handen van Willem van Duvenvoorde. Hij verkocht in 1350 zijn woning en landerijen aan zijn dochter Beatrijs en haar man Roelof van Dalem, die daarmee de eerste Heer en Vrouwe van het ‘Heerlijckheid Dongen’ werden.

Meer informatie

Heemkundekring De Heerlyckheit Dongen
p/a Trompethof 7
5101 AK Dongen
0162 - 318 018 (Mw. Ellie Oerlemans, secretaris)
info@heemkundedongen.nl
Website Heemkundekring De Heerlyckheit

Heemkundekring Des Graven Moer
p/a Stevenshof 32
5109 TZ 's Gravenmoer,
0162 - 320 845 (Mw. Tineke Nienhuis, secretaris)
Website Heemkundekring Des Graven Moer

Regionaal Archief Tilburg

Vrijwel alle archieven van Dongen en ’s Gravenmoer zijn geïnventariseerd en beschikbaar gesteld op in het Regionaal Archief Tilburg.

• Meer informatie over het Regionaal Archief Tilburg